sonkebuter
Yeni Üye
Karma: 0
Offline
Mesaj Sayısı: 1
|
 |
« : Ocak 03, 2007, 08:18:06 ÖÖ » |
|
Bir kavramı karşılamak üzere, iki ya da daha çok sözcükten oluşan öğelere bileşik sözcük denir. Bileşik sözcüklerin çoğu ad soyludur:”Ad, zamir, sıfat, zarf, edat, bağlaç, ünlem.” Bileşik sözcük biçiminde eylemler de vardır. Bileşik sözcükler üç yolla oluşur: A) Anlam Kayması B) Ses Kayması C) Tür Kayması A) Anlam kayması yoluyla oluşan ad bileşikleri bitişik, eylem bileşikleri –herhangi bir ses olayı yoksa- ayrı yazılır: 1- Ad Bileşikleri: Kuşüzümü, balkabağı, kafatası, başvuru... 2- Eylem Bileşikleri: Ayağını kaydırmak, kafası kızmak, tepesi atmak... B) Ses değişmesiyle oluşan bileşik sözcükler bitişik yazılır: Bileşik sözcükler oluşurken, sözcüklerin ünlüleri kaynaşabilir, ünlülerden biri ya da bir ses öbeği düşebilir, bir ünsüz türeyebilir ya da başka bir ünsüze dönüşebilir: cuma+ertesi cumartesi(“e” düşmüştür.) güllü+aş güllaç(“ü” düşmüş, “ş”de “ç” olmuştur.) kayın+ana kaynana(“ı” düşmüştür.) pazar+ertesi pazartesi(“er” ses öbeği düşmüştür.) pek+iyi peki(“yi” ses öbeği düşmüştür.) his+etti hissetti(“s” ünsüzü türemiştir.) hasta+hane hastane(“ha” öbeği düşmüştür.) bahis+oldu bahsoldu(“i” ünlüsü düşmüştür.) UYARI: Farsça “hane” sözcüğüyle birleşen sözcükler; a) Ünsüzle bitiyorsa, “hane” sözcüğü (birkaç sözcük dışında, örneğin: Tersane...) eksiksiz birleşir: Balıkhane, rasathane, baruthane, darphane, dershane... b) Ünlüyle bitiyorsa, “hane” sözcüğünün ilk hecesi (birkaç sözcük dışında, örneğin: Boyahane...) eksiksiz düşer: Eczane, hastane, pastane... C) Sözcük türü kaymasıyla oluşan bileşik sözcükler bitişik yazılır: Bileşiği oluşturan sözcüklerden birinin ya da ikisinin türünün kayması ile oluşan bileşiklerdir: Şıpsevdi, dedikodu, biçerdöver, akarsu,hanımeli, imambayıldı, vurdumduymaz... iki sözcük fiilken, tür değiştirerek isim olmuştur. Tür kaymasıyla oluşan bileşiklerde aynı zamanda anlam kayması da görülebilir. UYARI: Eylem anlamlı bileşikleri: a) Yardımcı eylemle oluşanlarda bir ses olayı(düşme, türeme, değişme) oluyorsa bitişik, olmuyorsa ayrı yazılır: Hapis+etti hapsetti, his+etti hissetti, af+etmek affetmek, red+etmek reddetmek, sabır+etmek sabretmek, kayıp+etmek kaybetmek...; yardım etti, rica etti, terk etti, arz eylemek, yol olmak, el etmek... b) Özel (kurallı) bileşik eylemler (isteklenme eylemi ”gülesi gelmek, göresi gelmek...) dışında bileşik yazılır: Girivermek, yapabilmek, bakakalmak, gidedurmak... c) Anlamca kaynaşmış bileşik eylemlerden, tam kaynaşmış olanlar bitişik; yarı kaynaşmış ve deyimleşmiş olanlar ayrı yazılır: Tam kaynaşmışlar: Başvurmak, elvermek, öngörmek... Yarı kaynaşmışlar: Kahkaha atmak, göz kırpmak... Deyimleşmişler: küplere binmek, etekleri zil çalmak...
|